نگاهی به کتاب «رسول مولتان»
به قلم سیده اعظمالشریعه موسوی
در سایهی رسول مولتان
کتاب که تمام میشود، دنیایی روی سرم هوار میشود که آوارهایش تنها نتیجهٔ اعمال خودم است. صدای سیلی کتاب بر غفلتم مثل بمب در روحم صدا میکند و فرومیریزم. آیا رسالتم به اندازهی عکس پروفایل گذاشتن در صفحههای مجازیام است که “خدایا من را خرج کاری کن که برای آن آفریدهای” یا “آنقدر باید بدویم که وقتی امامزمانمان آمدند سرمان را بالا بگیریم و بگوییم: بیشتر از این جان نداشتیم” یا ” زینب زمانهات باش”!
جملهها در سرم میچرخند، چقدر به جملاتی که در عکسهای پروفایلم نسخه میکنم عمل کردهام؟
جملهی “ما در کوچههای تنگ زمانهمان برای یاری امامزمانمان سیلی که هیچ، غصهام هم نخوردهایم” پتک میشود و کوبیده میشود بر باقیمانده خرابههای آوار شده بر جانم، بر منیتهای تو خالیام.
با خودم میگویم حاجقاسم راست گفتند که: «شرط شهیدشدن، شهید بودن است. اگر امروز بوی شهید از رفتار و اخلاق کسی استشمام شد، شهادت نصیبش میشود. تمام شهدا دارای این مشخصه هستند.»
به عکس شهید رحیمی، روی جلد کتاب نگاه میکنم و میگویم شهادت گوارایت.
دوباره کتاب را ورق میزنم. انگار میخواهم رسالت خودم را از لابهلای سطرهای زندگی شهید پیدا کنم.
کتاب «رسول مولتان» نوشتهی زینب عرفانیان، یکی از موفقترین نمونههای ادبیات مستند – روایی سالهای اخیر است که زندگی شهید سید محمدعلی رحیمی را از زبان نزدیکترین همراه و شاهد زندگی او، مریم قاسمیزهد، همسر شهید، روایت میکند.
عرفانیان در این کتاب با قلمی ساده، صمیمی، و درعینحال تصویری توانسته است روایتی بسازد که هم مستند است و هم داستانی؛ هم واقعی و مبتنی بر خاطرات است و هم سرشار از حس و جان. نکتهی مهم این است که کتاب از ابتدا تا انتها بر پایهی روایت اولشخصِ همسر شهید پیش میرود؛ همین زاویه دید صمیمی باعث میشود خواننده نه از بیرون، بلکه از درون خانهی شهید رحیمی و در دل رابطهی او و همسرش، زندگی این مرد را تجربه کند.
«رسول مولتان» ساختاری سهلایه و هوشمندانه دارد که داستان زندگی شهید را از جوانی تا مهاجرت و شهادت پوشش میدهد، اما این سطح رواییِ ساده، در عمل به روایتی عمیق تبدیل شده است. نویسنده ابتدا فضای ایران و زندگی مشترک زوج را ترسیم میکند؛ فضایی که در آن خواننده با روحیات، دغدغهها و تفاوتهای رفتاری این دو نفر آشنا میشود.
سپس در بخش دوم، مهاجرت به دهلی و اقامت هشتساله در آنجا را روایت میکند. نویسنده با تصویرسازیهای دقیق، خواننده را به دل شهر میبرد و با بافت اجتماعی دهلی آشنا میکند.
در بخش پایانی نیز، رفتن به پاکستان و استقرار در مولتان را با جزئیات فرهنگی، خطرات امنیتی و زندگی در میان مردم محروم را میگوید. همچنین فعالیتهای فرهنگی، آموزشی و اجتماعی شهید را روایت میکند؛ مرحلهای که بیشترین خطر و تنشها در آن رخ میدهد و روند تدریجی نزدیکشدن به شهادت شرح داده میشود؛ اما نویسنده عجلهای برای رسیدن به نقطهی اوج ندارد و با مکثهای احساسی و خاطرات کوتاه، خواننده را آرامآرام برای پذیرش پایان آماده میکند.
این ساختار باعث میشود کتاب ریتمی مناسب و پیوسته داشته باشد؛ نه گزارشی، نه شعارگونه، بلکه روایتی داستانی و انسانی. هیچ فصل یا خاطرهای اضافه یا بیاثر نیست؛ همهی اجزا به انسجام کل اثر خدمت میکنند و مسیر زندگی شهید را مرحلهبهمرحله پیش میبرند.
مهمترین ویژگی کتاب، انتخاب زاویه دید است. روایت از زبان همسر شهید، کتاب را به روایتی کاملاً انسانی و صمیمی تبدیل کرده است. این زاویه دید سه پیامد مهم دارد:
- صمیمیت عاطفی: خواننده با احساسات، نگرانیها و لحظههای اضطرابِ مریم همراه میشود. او نه یک راوی رسمی، بلکه زنی است که زندگیاش در میانهی خطر، دلتنگی و ایمان شکلگرفته است.
- واقعیسازی شخصیت شهید: چون روایت از درون خانه و زندگی مشترک است، شهید رحیمی با همهی جزئیات انسانیاش “مهربانی، دغدغه، سکوت، تصمیمگیریهای دشوار” به تصویر کشیده میشود.
- بازنمایی نقش زن در کنار مرد مجاهد: زینب عرفانیان با انتخاب این زاویه دید، نقش زنان در زندگی شهدا را از حاشیه به متن میآورد. همسر شهید در این کتاب فقط روایتگر نیست؛ او قهرمان دوم داستان است. کسی که در سکوت و غربت، دوشادوش همسرش پیش میرود و همین همراهی، وزنِ انسانیِ روایت را دوچندان میکند. ایستادگی، تحمل غربت، و همراهی در مسیری که انتخاب کردهاند، نقش او را برجسته میکند.
این انتخاب، کتاب را از بسیاری آثار مشابه که زاویه دیدی بیرونی و خشک دارند، کاملاً متمایز میسازد.
عرفانیان همچنین از چند فن روایی تأثیرگذار بهره میگیرد:
- صحنهپردازیهای کوتاه و سینمایی: بسیاری از لحظات، تصویری و ملموساند.
- استفاده از جزئیات حسی: صدای خیابانها، بافت محلهها و کوچههای خطرناک، فضا را زنده میکند.
- گفتوگوها کاملاً طبیعیاند و فضاسازیها واقعی بدون تکلف، ساده و درست بهاندازهاند.
- تعلیق نرم و تدریجی: با اینکه خواننده میداند پایان روایت شهادت است، اما مسیر رسیدن به آن جذاب و پرکشش باقی میماند.
یکی از موفقترین جنبههای کتاب، شخصیتپردازی شهید رحیمی است. او در این روایت نه یک قهرمان دستنیافتنی، نه یک نماد آرمانی، بلکه انسانی است؛ بااراده و دغدغهمند و باورپذیر برای خواننده.
شهید رحیمی مردی است که از زندگی آرام در ایران دست میکشد تا برای آگاهیبخشی، کار فرهنگی و خدمت به محرومان به قلب منطقهای ناامن برود. او برای جنگ نمیرود؛ رسالتش بیدارسازی، آموزش و ایجاد امید است. ایمان عمیق او در کنار دلسوزیاش برای جوانان منطقه، و نگاه فرهنگیاش به جهاد، تصویری ملموس و الهامبخش ایجاد میکند.
شخصیت مریم نیز به زیبایی پرداخته شده است. او فقط همراهی صبور نیست؛ بلکه انسانی است با دنیای درونی پیچیده، با کشوقوسهای مادرانه، دلنگرانیهای زنانه و ایمان ریشهداری که او را در مسیر دشوار پیش میبرد.
«رسول مولتان» از نظر محتوایی نیز ارزشی افزوده دارد. این کتاب ضمن روایت زندگی یک شهید، پنجرهای به وضعیت فرهنگی و امنیتی پاکستان میگشاید؛ منطقهای که بسیاری دربارهاش چیزی نمیدانند. نقش گسترده و تأثیرگذار فعالیتهای فرهنگی ایران در مناطق محروم، در این اثر بهخوبی دیده میشود و نشان میدهد چگونه فعالیتهای آموزشی و فرهنگی میتوانند راهی متفاوت برای مبارزه با جهل و افراطگرایی باشند.
نثر کتاب روان، تصویری و بیتکلّف است. عرفانیان بهخوبی میان زبان ادبی و زبان مستند تعادل برقرار کرده. از استعارهها و تشبیههای لطیف استفاده میکند، بدون اینکه روایت احساسینمایی یا اغراقآمیز شود. همین زبان صمیمی است که خواننده را تا پایان همراه نگه میدارد.
این کتاب نه فقط زندگی یک شهید، بلکه داستان ایمان، عشق، سفر، غربت و رسالت انسانی است؛ روایتی که میتواند هر خوانندهای را با خود همراه کند و در ذهن و دل او بماند.
این اثر برای هر کس که به دنبال شناخت چهرهی انسانی شهدا، درک نقش زنان در این مسیر، یا آشنایی بافرهنگ و فضای مولتان باشد، انتخابی ارزشمند و ماندگار است.
کتاب در ۱۸۳ صفحه و توسط انتشارات سوره مهر در سال ۱۳۹۴ به چاپ رسیده است.
در سطرهایی از کتاب میخوانیم:
راه میرفت و حرف میزد و من بهتزده نگاهش میکردم. سرم پر از فکر بود و خستگی. این یک سال و نیم کار و غربت و زحمت، با هم به مغزم فشار آورده بودند. گفت و گفت تا صدای اذان صبح بلند شد. پس از نماز، علی مثل همیشه بیدار ماند…
1 دیدگاه
به گفتگوی ما بپیوندید و دیدگاه خود را با ما در میان بگذارید.